Tukuy Niraq Willa Kuy Kuna

Magaly Solier y Juan Diego Flores ¡Runa simipi miskita takinku!

jenniferhernandez — Tue, 17 Nov 2009 18:09:26 +0000

Tury ñañaykuna imaynallam allinllachu rimaykullaykichik, chaskiykuychik qatun kuyakuyniyta tukuy sunquywan chiqirichimuykichik.
Kay punchawkuna ripuqta Callao Lima llaqtapi ancha qatun takiq weraqocha Juan Diego Flores ñañanchik Magaly Solierwan runa siminchikpi miskita takiykunku, kanman kay Guitarra Yuyariptiy qinaspapas Ripu Ripusaqmi takikunata. Turinchik Juan Diego Flores ancha riqsisqam yaqa lliw mamapachapi ancha sumaq takiyninwan, Perú llaqtanchiktam takinkunawan riqsichin qinaspapas ñañanchik Magali Solier Huanta Ayacuho llaqtamanta chaynallataq qawa llaqtapi riqsichichkan Perú llaqtanchikpa runa siminta.

Kay runa siminchik manan llaqtallanchikunallapiñachu rimasqa nitaq takisqa, kunanqa aswanmanñan rimachkanku qinaspapas yachachkanku rimanankupaq, chaymi ancha kusikuy kay simi rimaqkunapaq, chaynallataq chay película TETA ASUSTADA sutiyuqpi qayparqa ñawpaqman ñañanchik, chaymanta pacha lliw mama pachapi riqsinku aswanman Quechua utaq Runa Siminchikta.
Ama pinqakuspa ama manchakuspa ñuqanchikpan, manan suwakunchikchu nitaq qichumunchikchu miskita quechua simita rimakusun.
Qawasqanchik qina lliw Perú llaqtam ancha sunqunwan kusikun kay siminchikpi takiptinku.
Quechua utaq runa simi rimaytam ña yachaywasikunapi erqekunapas yachanmankuña.
Turiy Juan Diego Flores chaynallataq ñañay Magali Solier chaskiykuychik qatun kuyakuyta chay runa simipi takisqaykichikmanta.
Kayllatam qillqamuraykichik turiykuna ñañaykuna tukuy sunquywan tupanakama.
Ama qunqaychu qillqakuynikita saqiwayta, arí.
[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Wañuqkunapa Punchawnin

jenniferhernandez — Tue, 17 Nov 2009 18:01:57 +0000

Dia de los Muertos

Rimaykullaykichik turaykuna ñañaykuna allinllachu imaynallam, napaykamuykichik ancha kuyakuyniyta lliw hankunaman.
Iskay punchawta kay killapi yuyarinchik lliw wañuqkunapa punchawninta, ichapas kanman kuyakusqanchik ayllunchikuna, kanmantaq runamasinchikuna, uyarisanchikpi hina paykunaqa puntayllam puntarunku, ñuqanchik qipantam qatisunchik. Kay mamapacha ñuqanchikpaq manan wiñaypaqchu.
Kay punchawpi yuyarisun, ripuq killata saqiykuwanchik iskay qatun turanchikuna , kanku Florencio Coronado, Arturo Cavero Velásquez utaq Zambo Cavero.
Turanchik Florencio Coronado paqarimurqa kay mama pachaman Ayacucho sumaq llaqtapi, sichus payta yuyarispaqa qamutasun ancha arpa waqachisanmanta, waqachiq miskimiskitam, uyariykuspaqa chakinchikpas kikillammanta tusuy qallariy munaqta.Lliw Ayacucho llaqta yanawan pachasqa tarikun quk qatun churin wañukuptin, arpa waqachisanqa kawsachkanmi, chayna miskitan waqachkan,qinaspapas aparqa arpanta yaqa lliw mamapachaman waqachinanpaq, chayna riqsichira takinchikta chaynallataq Perú llaqtanchikta, kasqanmanta huaynu takinchik wiqi ñawiyuq tarikun kay qatun churinmanta, mama pacha uqllakuykun sunqunpi manaña kutimuqta.
Kay Lima llaqtapitaq wañurun turanchik Zambo Cavero, paypa sumaq sunqunwan Perú llaqtanchikmanta chiqiriq takinkuna, qinaspapas música criolla pachakuykuntaq yana pachawan kay kuyasqan churin wañuruptin.
Kay punchawpitaq wañuq ayllunchikunapa mikusqan miski mikuykanata yanuykunchik, nisqankupi qina paykuna kay punchawpi kutimunkus.
Wakinchik maypi pampasqa tarikusqanman rinchik, chaypi mikunchik, upianchik, takinchik, ichapas wakinpiqa tusurqunchik, chayna paywan kuska kay punchawta kaykunchik yuyarispa.
Amaña llakikusunchikchu mama pachaqa lliwtam qatallichkan sunqun ukupi, chaynallataq ñuqanchiktapas chaskiykuwasun , chaynachiki. Aw, arí.
Kay qillqasqayta rikaykuspayki ama qunqaychu willakuyniykita saqiwayta turay ñañay. Sichus kanki may llaqtamantapas qillqakamuy, tukuy sunquywan ñuqapas rikaykusaq qillqamuwasqaykita.
Kaykamalla ñuqawanqa quk punchawtaña tinkuchkasun.

Lliw Mamapachapi Mikuyninchikuna Yuyarisqa

jenniferhernandez — Fri, 23 Oct 2009 16:39:08 +0000

Turaykuna ñañaykuna rimaykullaykichik, allillanchu imaynallan, kasqanmanta tupanakuykunchik kay qillqayniypi, chaskiykuy kuyakuyniyta.
Kay punchawkuna riqpi yuyarinku FAO wasipe mikuyninchikunata, rimanku tarpuyninmanta qinaspapas ninku aswanman mikunapaq, chay quinua, chocho, kiwicha mikuykunata. Lliw mamapachapi kay Perú suyunchikpin tukuy niraq tarpuykuna wiñan, aswan urqu llaqtakunapi: uqa, maswa, achita, maka, tarwi, trigo,sara, papa, olluku, chaynallataq quk niraq mikuykunapas wiñan.Ñawpaqta sara mikuyninchiksi kasqa ancha mikuna kay América llaqtapi, Perú suyunchikunapi ancha tarpusqa, tukuy niraq mikuypi mikusqa, kanman qankapi, apipi, lawapi, qukunapipas.
Tayta awkikuna kay tarpusqankutas mikuqku, kunanqa manañan llunpaytañachu mikunchik. Kay Perú suyunchikunapi wawakuna manaraq pichqa watanman chayachkaspanku ñam anemia unquywan tarikunkuña kay mikuykuna tarpuna llaqtakunapipas, sichus kay ancha alimentoyuq mikuykunata mikuspaqa manachá llunpay chay unquywan wawakuna qapichikunmanchu nitaq wañuyman chayanmankuchu.
Sapa llaqtapi ñuqanchik tarpuchwan awkikunapa mikusqantan chaynaqa manan wawanchikunata anemia unquywan qawasunñachu unquqta nitaq wañuqta.
Quk mate quinuwata mikuspaqa quk mate aychatam mikuchkanki, qinaspaqa ancha anchata mikusun ñuqanchikpa llaqtanchikunapi tarpusqa mikuykunata.
Chaynallataq yachasun ima mikuykunam allinchikpaq kaqta.
Sapa punchaw mikusun llaqtanchikunapi tarpusqa mikuykunata chayna warmakuna ancha sinchi allin qinaspapas kallpasapakuna wiñananpaq .
Yuqawanqa kaykamalla, quk punchakunachá tupanakuykuchkasun, qawkalla allinlla tupanakama tury ñañaykuna.
Tinkunakama.

ILLARINE - Viajé

jenniferhernandez — Tue, 06 Oct 2009 16:07:17 +0000

cusquenian

Turiykuna warmimasiykuna, ancha kuyakuyniyta chaskiykuychik kay sumaq punchawpi.
Ñuqa llaqtanchikunaman illarirani, ichapas achka watamantaña kay ñankunapi purimuni, manan ñawpaqta qinañachu qawariptiyqa.
Imanasqa?, nisqaykichik, Apachieta urqupi riti wiñaypaq tarikuq chaynallataq Ritipata , Aqumate urqukunapipas. Kay urqukuna tarikun Paras, Cangallo, Ayacucho llaqtapi. Kunanqa imanasqataq chinkachkan?, ichapas mana tapunakunchikchu utaq ni imapas qukuwanchikchu, imanasqa?, chayna huk llaqtanchikunapipas urqukunapi riti chullusqanmanta.Sichus taksa kaspanchik kay urqukunapi ancha rititam rikurqanchik, kananqa asllañan tarikun, chaymi ñuqanchik qamutaspa lliw runakuna tapunakunchik imatan rurachwan amaña chullunanpaq?, nisqaykichik turiy ñañay, wawanchikuna utaq willkanchikuna hamuptinkuqa ¿ imaynataraq kay urqakunata tarinqaku?.
Ñuqanchik kay llaqtanchikunapi amañam kañachwanñachu sachakunata, qurakunata, ichukunata utaq allpapi lliw wiñaqta, imatam rurachwan?, sichus qam munanki kañanta qinaspaqa, ama kañanchu sichus kañanki qinaspaqa qusniwanmi mama pachata qachachanki, imata rurawaq?, allpapi uchkuta ruraruspa chayman kachaykuy lliw qurakuna kañay munasqaykita qinaspa yakuwan nuyuykachiy chaymanta allpawan pamparuy, chaymantañataq yaqa chunka pichqayuq punchawmanta kasqanmanta nuyuykachiy yakuwan qinaspa quk chunka pichqayuq punchaumanta kicharuspa urquy chay quramanta wanu allpata.
Chay wanuwanqa tarpuynikikunamanmi hinawaq chayna sumaq sinchi achkata rurunanpaq.
Sichus mana qusni kanmanchu qinaptinqa kay sumaq urqukuna ancha ritiyuq tarikunman qinaspapas chay ritikunamantach chullumunman suman chuya yaku, chaynaqa manañach yaku pisinmanñachu mama pachapi. Ima sumaqraq kay yakuwan llapa ichukuna, qukunapas pampapi wiñaq chikllirinman.
Turiykuna warmimasiykuna kunan ninku sichus kay ritikuna chulluruptinqa pisirunqañas yaku, chaysi qamuq watakunata qatun chaqwa kanqa llaqta pura mama pachapi yakumanta qichunakuspaku.
Kunanqa amaña kañasunñachu yanqa puniqa. Amaña aswan qusni kachunñachu.
Sumaq chuya mama pachata saqisun ayllunchikuna qamuqman.
Ñuqawanqa kaykamalla huk punchawkama.

Números en quechua

jenniferhernandez — Thu, 10 Sep 2009 16:03:46 +0000

Fuente: Antiquarius

Números : YUPANAKUNA

Tury ñañaykuna imaynallan allillanchu, kasqanmanta tupanakuykunchik kay qillqayniypi.
Kunan yachasunchik yupanakuna qillqayta .

Quk                       1                  uno
Iskay                     2                  dos
Kimsa                    3                  tres
Tawa                     4                  cuatro
Pichqa , pisqa       5                  cinco
Suqta                     6                  seis
Qanchis                 7                  siete
Pusaq                    8                  ocho
Isqun , esqon       9                  nueve
Chunka                 10                 diez
Chunka qukniyuq 11                 once
Chunka iskayniyuq   12                 doce
Chunka kimsayuq      13                 trece
Chunka tawayuq        14                 catorce
Chunka pichqayuq     15                 quince

Kunanñataq qillqasun chunka chunkamanta

Chunka                           10
Iskay chunka                  20
Kimsa chunka                 30
Tawa chunka                  40
Pichqa chunka                50
Suqta chunka                 60
Qanchis chunka             70
Pusaq chunka                 80
Isqun chunka                 90
KUNANÑATAQ QILLQASUN PACHAK PACHAKMANTA

Pachak                                         100                   isqun pachak             900
Iskay pachak                               200                    waranqa                     1000
Kimsa pachak                              300                    iskay waranqa            2000
Tawu pachak                               400                    kimsa waranqa           3000
Pichqa pachak                             500                    tawa waranqa             4000
Suqta pachak                               600                   pichqa waranqa          5000
Qanchis pachak                           700                   suqta waranqa            6000
Pusaq pachak                               800                   qanchis waranqa        7000
Chusaq, muyuq, ruyru                  0
Qunu                                       1’000,000
Llona                                       1’’000,000

Chunka kutita kuyayki              /      te quiero diez veces
Iskay kutitan qamurqani           /      yo vine dos veces
Isqun waytatam pallarquni       /       yo cogí nueve flores

Kaykamalla ñuqawanqa tupanancikama.
Turiy ñañay ama qunqaychu willakuyniki saqiwayta.

Alborada Akchirimuchkan

jenniferhernandez — Fri, 21 Aug 2009 17:57:49 +0000

Turiykuna ñañaykuna rimaykullaykichik, kay sumaq punchawpi kuyakuyniyta chaskiykuy.

Alborada = Tiempo de amanecer o rayar el día
Alborada = Akchirimuchkan (está amaneciendo)

Kay * sutiwan riqsinchik chay tutamanta punchawman chimpaqta.
Kantaqmi kay sutiwan turinchikuna runa siminchikpi takiqkuna; paykuna kanku Ocobamba – Apu rimaq – Apurimac llaqmanta.

Kanku:

Sixto Ayvar Alfaro “Atuq”
Víctor Valle “Tatanka”
Lennin de la Torre “Allin Qampy”
Wilber Ayvar Alfaro “Puma Qawaq”

Turiy warmimasiy, runa siminchik ama chinkananpaq yachasunchik rimayta, ama pinqakuspa nitaq manchakuspa, qinaspapas wawa churinchikunaman yachachisunchik.

Runa siminchikpi yachasun rimayta:

Chiqniy = odio
Yawar = sangre
Kuyakuykuy = amar, querer
Yanay = mi amor, mi pareja
Runa = persona
Kawsay = vivir
Saruykuy = acción
Tusuykuy = acción de bailar
Wayrunkuy = abeja
Utku = algodón
Lamras = aliso
Anka = águila
Kusikuy = alegría
Siwi = anillo (sortija)

Kaykamalla ñuqawanqa, tupananchikama. Alborada turinchikuna Parque de la Exposición. Sutiyuq takisqankuya uyariykuychik.

QILLQAYTA YACHASUN

jenniferhernandez — Wed, 05 Aug 2009 15:24:59 +0000

Imaynallam ñañaturiykuna, allillanchu kusillachu kasqanmanta
Tupanakuykunchik, kunan yachasunchik qillqayta runa simipi.

Pronombres personales – Sutinchasqanchi

Quklla - Singular

Ñuqa - Yo
Qan - Tú
Pay - Él o Ella

Achka - Plural

Ñuqanchik - Nosotros ( incluyente )
Ñuqayku - Nosotros ( excluyente )
Qankuna - Ustedes
Paykuna - Ellos o Ellas

Kay - Verbo ser o estar

Quklla - Singular

Ñuqa kani - Yo soy
Qam kanki - Tú eres
Pay kan - Ellos son

Achka - Plural

Ñuqanchik kanchik - Nosotros somos ( incluyente )
Ñuqayku kayku - Nosotros ( excluyente )
Qankuna kankichik - Vosotros, son ustedes
Paykuna kanku - Ellos o ellas son

RUWAY

VERBO: Astay - Acarrear

Quklla - Singular

Ñuqa astani - Yo acarreo
Qam astanki - Tú acarreas
Pay astan - Él o ella acarrea

Achka - Plural

Ñuqanchik astanchik - Ñuqayku astaniku
Qankuna astankichik
Paykuna astanku

Kaykamalla ñuqawanqa, qukpi tinkunanchikama.

Himno Nacional en Quechua

jenniferhernandez — Tue, 21 Jul 2009 15:15:25 +0000

Turiykuna Ñañaykuna imaynallam allinllachu rimaykullaykichik kay sumaq punchawpi.
Himno Nacionalta runa siminchikpi qillqan weraqucha Teófilo Cárdenas Alvarado ( Rumi Ñawi ). Paqarimurqa kay mama pachaman Qosqo llaqtapi chunka pusaqniyuq anta sitwa killapi kay waranqa isqun pachak iskay chunca suqtayuq watapi.

El siguiente Himno Nacional fue traducido al quechua por Teófilo Cárdenas Alvarado ( Rumi Ñawi ). Él nació en el Cusco, el 18 de julio de 1926. La traducción fue reconocida por el Ministerio de Educación y oficializada previamente por la Academia Mayor de la Lengua Quechua del Cusco.

Qankunapas takiyta yachanaykichikpaq kay qillqata chiqirichimuykichik.

Qespichisqan kanchis wiñaypaq
Kananchis wiña`paq
Ñaupaqtaqa k´anchanta pakachun
K´anchanta Inti
Pisisun willkachasqa munayman
Hanaqchan llaqtanchis wiñayman
Pisisun willkachasqa munayman
Hanaqchan llaqtanchis wiñayman
Pisisun willkachasqa munayman
Hanaqchan llaqtanchis wiñayman

ESTROFA

Llaqta runan unay wata mat´ isqa
Tafyachaqnin washkharta aysarqan
Wiñaychasqa usuy warma kaymanmi
Unay pachan, unay pachan
Unay pachan, unay pachan
Willka qapariynin ñak´aymanta
Qespiy qocha patapi uyarikun
Ñakay warma kayninta chhafchirispan
K´umuchisqa, k´umuchisqa
K´umuchisqa matiyta hoqarin
K´umuchisqa matiyta hoqarin
Mat´inta hoqarin

( Lima 27 de julio de 1968 )

* Traducido al idioma quechua por el profesor Teófilo Cardenas Alvarado, miembro de número de la Academia Peruana de la Lengua Quechua del Cusco QUECHUA DEL CUSCO- Su enseñanza está autorizada por la Dirección de Lima Metropolitana.

TOPONIMIA en quechua

jenniferhernandez — Thu, 09 Jul 2009 16:55:01 +0000

Ñañaturiykuna imaynallam, allillanchu. Kay sumaq punchawpi kuyakuyniyta chaskiykuychik.
Runa simipi llaqtanchikunapa iman kaq sutinta yachaychik, kayta qillqara amauta Edilberto Lara Ilara, pay qamauta Universidad San Cristobal de Huamanga qatun yachaywasipi.

Castellano Quechua Significado

Ancasmayu                  Anqasmayu                      Río azul
Cajamarca                    Qaqamarka                      Región de rocas
Andahuaylas                Antawaylas                       Región de cobre

Ayacucho                     Ayakucho                        Rincón de muertos
Acobamba                   Aqupampa                        Llanura de arena
Acomayo                     Aqumayu                            Río de arena
Cotabamba                  Kutapampa                      Llanura de harina
Casapalca                    Qasapallqa                     División de la helada
Morococha                   Muruqucha                     Laguna de semillas
Julcamarca                   Qullqimarka                    Región de la plata
Allpachaca                   Allpachaka                        Puente de tierra
Chontabamba              Chuntapampa                 Llanura de palmas
Huaytapallana              Waytapallana                 Donde se coge flores
Huancavelica               Wankawillka                      Nieto de Wankas
Huacrachuco              Waqrachuku                     Gorra de cuernos
Lunahuaná                   Runawanan                   Escarmienta la gente
Carhuarasu                  Qarwarasu                   Nevado amarillento
Yuracmayu                   Yuraq Mayu                          Río blanco

Kaykamallan ñuqawanqa tupananchikama.
Ama qunqaychu willakuynikita saqiwayta turiy ñañay.

Alicia Delgado Wañurun

jenniferhernandez — Sat, 27 Jun 2009 18:07:26 +0000

[There is a video that cannot be displayed in this feed. Visit the blog entry to see the video.]

Ñañaturiykuna imaynalla allilanchu, kasqanmanta kay sumaq punchawpi tukuy kuyakuyniywan tupanakuykunchik.

Alicia Delgadopa wañuyninwan takinchik yanawan pachakurun. Lliw llaqtanchikunapi runamasinchikuna llakiwan takinta takinku uyarispaku. Takinkunapi niq kusi llakinkunamanta, qinaspapas ancha kuyakuymanta. Chay takisqankunata kunan maypiña tarikuspapas saqiykuwanchik ñuqanchik takinanchikpaq.

Alicia Delgado, may llaqtamanmi mana chayarachu takinta takiykuwananchikpaq; manam kay Perú suyullanchikpichu takirqa, takirqataqmi qawa llaqtakunapipas. Kunanqa qawkaña maypipas tarikun.
Takinchikta sutinchanku huaynu sutiwan; sichus kaymanta parlaspaqa, kay takinchikunaqa kan ancha awkinchikunapa takisqankuraqmi; kunan takinku wawa pampaypi, tarpuypi, tarpusqanchik uqariypi, yarqa aspiypi, ñankuna allichaypi, chakakuna ruraypi, qinaspapas llaqtanchikpi ruraykunapi qarawinchik kaq.

Qarawinchikunata, takinchikunata, tusuyninchikunata , kawsachisun, ama chinkachisunchikchu, ama pinqakuspa, ama manchakuspa ñuqanchikpa kaqmi. Perú suyu llaqtanchikunapi, takinchikuna, tusuyninchikuna manam quk niraqllachu tukuy niraqmi kan: carnaval, wayllacha, pumpim, yaraví, muliza, pasacalle, chuscada,marinera,morenada, chaynallataq qukunapas kanmi. Qinaspapas qukllamanmi quñuwanchik kusikuyninchikpi, mana rakiwaspanchik.

Tupananchikama, quk punchawkama.